Blog

Czy nazwiska w języku polskim się odmienia?

W ostatnim poście pisałam o odmianie rzeczownika przez przypadki. A czy należy odmieniać nazwiska przez przypadki? 

W języku polskim zazwyczaj odmieniamy nazwiska. Istnieją jednak wyjątki i czasami nawet Polacy wolą nie odmienić czyjegoś nazwiska (wtedy najczęściej nazwisko zostaje w mianowniku), niż popełnić błąd w odmianie. 

Jak odmieniać nazwiska w języku polskim?

Odmiana nazwisk polskich – zasady

Według ogólnej zasady odmiany nazwisk w języku polskim nazwiska w postaci rzeczownikowej odmieniamy tak jak zwykłe rzeczowniki (tak zwane rzeczowniki pospolite), podczas gdy nazwiska występujące w postaci przymiotnikowej tak jak przymiotniki pospolite.

Odmiana nazwisk przez przypadki – przykłady

Na przykład popularne polskie nazwiska zakończone na -ski (u mężczyzn) oraz -ska (u kobiet) mają postać przymiotnikową. W związku z tym odmieniamy je przez przypadki według podobnego wzoru, co przymiotniki.

Nazwiska męskie i żeńskie w postaci przymiotnikowej

Spójrzmy na odmianę jednego z najpopularniejszych polskich nazwisk:

Przypadek	Nazwisko męskie	Nazwisko żeńskie
Mianownik (kto? co?)	To jest Pan Kowalski.	To jest Pani Kowalska.
Dopełniacz (kogo? czego?)	Nie ma Pana Kowalskiego.	Nie ma Pani Kowalskiej.
Celownik (komu? czemu?)	Daję prezent Panu Kowalskiemu.	Daję prezent Pani Kowalskiej.
Biernik (kogo? co?)	Widzę Pana Kowalskiego.	Widzę Panią Kowalską.
Narzędnik (z kim z czym?)	Witam się z Panem Kowalskim.	Witam się z Panią Kowalską.
Miejscownik (o kim? o czym?)	Rozmawiam o Panu Kowalskim.	Rozmawiam o Pani Kowalskiej.
Wołacz (o!)	Szanowny Panie Kowalski!	Szanowna Pani Kowalska!

Porównaj odmianę powyższego nazwiska z odmianą przymiotnika towarzyski w rodzaju męskim (towarzyski/towarzyskiego/towarzyskiemu/towarzyskim) oraz w rodzaju żeńskim (towarzyska/towarzyskiej/towarzyską).

Uwaga: w języku polskim zwracanie się do kogoś po nazwisku jest uznawane za niegrzeczne. Dlatego zwracając się do kogoś bezpośrednio (np. w mailu) należy użyć formy Szanowny Panie/Pani, bez dodawania nazwiska. Oczywiście czasami użycie nazwiska jest nieuniknione, np. u lekarza.

Nazwiska żeńskie zakończone na -cka, -dzka, -owa i -ewa oraz nazwiska męskie zakończone na -cki, -dzki również mają odmianę przymiotnikową.

Przykład:

Przypadek	Nazwisko męskie	Nazwisko żeńskie
Mianownik (kto? co?)	To jest Pan Domaradzki	To jest Pani Domaradzka.
Dopełniacz (kogo? czego?)	Nie ma Pana Domaradzkiego.	Nie ma Pani Domaradzkiej.
Celownik (komu? czemu?)	Daję prezent Panu Domaradzkiemu.	Daję prezent Pani Domaradzkiej.
Biernik (kogo? co?)	Widzę Pana Domaradzkiego.	Widzę Panią Domaradzką.
Narzędnik (z kim z czym?)	Witam się z Panem Domaradzkim.	Witam się z Panią Domaradzką.
Miejscownik (o kim? o czym?)	Rozmawiam o Panu Domaradzkim.	Rozmawiam o Pani Domaradzkiej.
Wołacz (o!)	Szanowny Panie Domaradzki!	Szanowna Pani Domaradzka!

Nazwiska męskie i żeńskie w postaci rzeczownikowej

A teraz spróbujmy odmienić nazwisko w postaci rzeczownikowej. Odmiana tego nazwiska może sprawiać trudność nawet Polakom.

Kozioł, Baran, Zając – to popularne polskie nazwiska, ale niektórzy boją się je odmieniać, bo nie chcą przezywać nikogo od kozłów, ani baranów! Tymczasem tego typu nazwiska u mężczyzn można odmieniać tak jak zwykłe rzeczowniki.

Na przykład:

Odmiana nazwiska Kozioł

Przypadek	Nazwisko męskie	Nazwisko żeńskie
Mianownik (kto? co?)	To jest Pan Kozioł.	To jest Pani Kozioł.
Dopełniacz (kogo? czego?)	Nie ma Pana Kozła.	Nie ma Pani Kozioł.
Celownik (komu? czemu?)	Daję prezent Panu Kozłowi.	Daję prezent Pani Kozioł.
Biernik (kogo? co?)	Widzę Pana Kozła.	Widzę Panią Kozioł.
Narzędnik (z kim z czym?)	Witam się z Panem Kozłem.	Witam się z Panią Kozioł.
Miejscownik (o kim? o czym?)	Rozmawiam o Panu Koźle.	Rozmawiam o Pani Kozioł.
Wołacz (o!)	Szanowny Panie Koźle!	Szanowna Pani Kozioł!

Jak możesz zauważyć, u kobiet nie odmieniamy tego nazwiska – ponieważ nie odmieniamy nazwisk żeńskich zakończonych spółgłoską.

Uwaga! Istnieje też druga wersja odmiany tego nazwiska dla mężczyzn:

Mianownik (kto? co?) To jest Pan Kozioł. 

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pana Kozioła. 

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Panu Koziołowi. 

Biernik (kogo? co?) Widzę Pana Kozioła. 

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panem Koziołem. 

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Panu Koziole. 

Wołacz (o!) Szanowny Panie Koziole! 

Jak widzisz, niektóre nazwiska mają dwie formy odmiany, właśnie po to, aby odróżnić odmianę zwykłego rzeczownika (rzeczownika pospolitego) od odmiany nazwiska.

Spójrz na kolejny przykład:

Odmiana nazwiska Gołąb

Znowu, męskie nazwisko Gołąb możemy odmienić tak samo jak odmieniamy rzeczownik pospolity gołąb (kobiece nazwisko pozostaje znowu takie samo jak w mianowniku, ponieważ jest zakończone na spółgłoskę -b):

Przypadek	Nazwisko męskie	Nazwisko żeńskie
Mianownik (kto? co?)	To jest Pan Gołąb.	To jest Pani Gołąb.
Dopełniacz (kogo? czego?)	Nie ma Pana Gołębia.	Nie ma Pani Gołąb.
Celownik (komu? czemu?)	Daję prezent Panu Gołębiowi.	Daję prezent Pani Gołąb.
Biernik (kogo? co?)	Widzę Pana Gołębia.	Widzę Panią Gołąb.
Narzędnik (z kim z czym?)	Witam się z Panem Gołębiem.	Witam się z Panią Gołąb.
Miejscownik (o kim? o czym?)	Rozmawiam o Panu Gołębiu.	Rozmawiam o Pani Gołąb.
Wołacz (o!)	Szanowny Panie Gołębiu!	Szanowna Pani Gołąb!

Dla odróżnienia nazwiska od rzeczownika pospolitego mamy jednak alternatywną wersję odmiany dla Panów:

Mianownik (kto? co?) To jest Pan Gołąb. 

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pana Gołąba. 

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Panu Gołąbowi. 

Biernik (kogo? co?) Widzę Pana Gołąba. 

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panem Gołąbem. 

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Panu Gołąbie. 

Wołacz (o!) Szanowny Panie Gołąbie! 

Uff, teraz chyba rozumiesz czemu nawet Polacy mają czasem problemy z odmianą nazwisk. Ale to nie koniec trudnych przykładów…

Odmiana nazwisk zakończonych na literę –a

Spośród nazwisk w postaci rzeczownikowej największe wyzwanie stanowią nazwiska zakończone na literę –a oraz na literę –o. Przyjrzyjmy się im na przykładzie.

Wybrałam nazwisko Mucha, którego odmiana jest trudna nie tylko ze względu na końcówkę –a, ale również ze względu na głoskę -ch. Podobna odmiana będzie dla popularnego nazwiska Socha. Nazwisko Mucha odmieniamy tak samo jak rzeczownik pospolity mucha:

Odmiana nazwiska Mucha

Przypadek	Nazwisko męskie	Nazwisko żeńskie
Mianownik (kto? co?)	To jest Pan Mucha.	To jest Pani Mucha.
Dopełniacz (kogo? czego?)	Nie ma Pana Muchy.	Nie ma Pani Muchy.
Celownik (komu? czemu?)	Daję prezent Panu Musze.	Daję prezent Pani Musze.
Biernik (kogo? co?)	Widzę Pana Muchę.	Widzę Panią Muchę.
Narzędnik (z kim z czym?)	Witam się z Panem Muchą.	Witam się z Panią Muchą.
Miejscownik (o kim? o czym?)	Rozmawiam o Panu Musze.	Rozmawiam o Pani Musze.
Wołacz (o!)	Szanowny Panie Mucho!	Szanowna Pani Mucho!

Uff, tutaj przynajmniej mamy taką samą odmianę dla mężczyzn i kobiet!

Odmiana nazwiska Czaja

Dla pewności sprawdźmy odmianę nazwiska Czaja (porównaj je z odmianą rzeczownika nadzieja/nadziei/nadzieją, nadziejo, itp.):

Przypadek	Nazwisko męskie	Nazwisko żeńskie
Mianownik (kto? co?)	To jest Pan Czaja.	To jest Pani Czaja.
Dopełniacz (kogo? czego?)	Nie ma Pana Czai.	Nie ma Pani Czai.
Celownik (komu? czemu?)	Daję prezent Panu Czai.	Daję prezent Pani Czai.
Biernik (kogo? co?)	Widzę Pana Czaję.	Widzę Panią Czaję.
Narzędnik (z kim z czym?)	Witam się z Panem Czają.	Witam się z Panią Czają.
Miejscownik (o kim? o czym?)	Rozmawiam o Panu Czai.	Rozmawiam o Pani Czai.
Wołacz (o!)	Szanowny Panie Czajo!	Szanowna Pani Czajo!

Odmiana nazwisk zakończonych na literę –o

Trochę  inaczej wygląda odmiana nazwisk zakończonych na literę -o. Nazwiska żeńskie odmieniamy tylko wtedy, kiedy kończą się na samogłoskę -a. W związku z tym nazwisko kobiece zakończone na samogłoskę -o tak zachowuje taką samą formę jak w mianowniku. Odmieniamy natomiast nazwiska męskie.

Nazwiska męskie zakończone na -o występujące po spółgłosce twardej odmieniamy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Weźmy jako przykład nazwisko słynnego polskiego malarza Jana Matejki.

Męskie nazwiska zakończone na literę –o

Odmiana nazwiska Matejko

Mianownik (kto? co?) To jest Pan Matejko.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pana Matejki.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Panu Matejce.

Biernik (kogo? co?) Widzę Pana Matejkę.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panem Matejką.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Panu Matejce.

Wołacz (o!) Szanowny Panie Matejko!

Porównaj odmianę nazwiska Matejko z odmianą rzeczowników rodzaju żeńskiego, np. bohaterka/bohaterki/bohaterką/bohaterce albo naklejka/naklejki/naklejką/naklejce, itp.

Spójrzmy na podobna odmianę, tym razem na przykładzie słynnego polskiego poety i komediopisarza Aleksandra Fredry.

Odmiana nazwiska Fredro

Mianownik (kto? co?) To jest Pan Fredro. 

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pana Fredry. 

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Panu Fredrze. 

Biernik (kogo? co?) Widzę Pana Fredrę. 

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panem Fredrą. 

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Panu Fredrze. 

Wołacz (o!) Szanowny Panie Fredro! 

Porównaj odmianę nazwiska Fredro z odmianą rzeczowników rodzaju żeńskiego, np. wiara/wiary//wierze/wiarą lub para/pary/parze/parą.

Nazwiska męskie zakończone na -o występujące po spółgłosce miękkiej (np. Rózio, Puzio, Dyzio) odmieniamy jak rzeczowniki rodzaju męskiego, na przykład:

Mianownik (kto? co?) To jest Pan Rózio.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pana Rózia.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Panu Róziowi.

Biernik (kogo? co?). Widzę Pana Rózia.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panem Róziem.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Panu Róziu.

Wołacz (o!) Szanowny Panie Rózio!

Porównaj odmianę nazwiska Rózio z odmianą rzeczowników rodzaju męskiego, np. nietoperz/nietoperza/nietoperzowi/nietoperzem albo ołówek/ółówka/ołówkowi/ ołówkiem, itp.

Żeńskie nazwiska zakończone na literę –o

Spójrzmy teraz dla pewności na odmianę żeńskiego nazwiska zakończonego na -o na przykładzie nazwiska byłej premier Polski, Beaty Szydło. Jak pisałam wyżej, nazwisk żeńskich zakończonych na –o nie odmieniamy, a więc:

Mianownik (kto? co?) To jest Pani Szydło.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pani Szydło.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Pani Szydło.

Biernik (kogo? co?). Widzę Panią Szydło.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panią Szydło.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Pani Szydło.

Wołacz (o!) Szanowna Pani Szydło!

Odmiana nazwisk dwuczłonowych

Nazwiska dwuczłonowe zazwyczaj odmieniamy. Najczęściej są to nazwiska żeńskie (po ślubie kobieta dołącza do nazwiska panieńskiego nazwisko po mężu). 

Odmiana nazwisk dwuczłonowych żeńskich

Spójrzmy na odmianę żeńskiego nazwiska dwuczłonowego na przykładzie nazwiska znanej polskiej poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej:

Mianownik (kto? co?) To jest Pani Pawlikowska-Jasnorzewska.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pani Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Pani Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.

Biernik (kogo? co?). Widzę Panią Pawlikowską-Jasnorzewską.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panią Pawlikowską-Jasnorzewską.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Pani Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.

Wołacz (o!) Szanowna Pani Pawlikowska-Jasnorzewska!

W tym przykładzie oba człony nazwiska kończą się na literę -a.

A co jeśli jeden człon nazwiska kończy się na literę -a, a drugi nie?

Spójrzmy na odmianę na przykładzie nazwiska znanej polskiej aktorki, Alicji Bachledy-Curuś:

Mianownik (kto? co?) To jest Pani Bachleda-Curuś.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pani Bachledy-Curuś.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Pani Bachledzie-Curuś.

Biernik (kogo? co?). Widzę Panią Bachledę-Curuś.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panią  Bachledą-Curuś.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Pani  Bachledzie-Curuś.

Wołacz (o!) Szanowna Pani  Bachleda-Curuś!

Pierwszy człon żeńskiego nazwiska jest zakończony samogłoską -a, więc go odmieniamy, a drugi człon kończy się spółgłoską, więc zgodnie z zasadami pozostaje taki sam we wszystkich przypadkach.

Odmiana nazwisk dwuczłonowych męskich

Mężczyźni rzadziej noszą nazwiska dwuczłonowe, ale czasem to się zdarza. Przyjrzyjmy się nazwisku współczesnego polskiego piosenkarza Sebastiana Karpiela-Bułecki.

Zgodnie z omówionymi wcześniej zasadami pierwszy człon Karpiel odmieniamy tak jak rzeczowniki rodzaju męskiego, a drugi człon tak jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego:

Mianownik (kto? co?) To jest Pan Karpiel-Bułecka.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pana Karpiela-Bułecki.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Panu Karpielowi-Bułecce.

Biernik (kogo? co?). Widzę Pana Karpiela-Bułeckę.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Panem Karpielem-Bułecką.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Panu Karpielu-Bułecce.

Wołacz (o!) Szanowny Panie Karpiel-Bułecka!

Wyjątek: jeśli w nazwisku dwuczłonowym jeden z czło­nów ozna­cza herb rodowy lub zawo­ła­nie, to tego członu nie odmieniamy.

Jeśli w tym momencie czujesz się przytłoczony lub przytłoczona informacjami, to nie martw się, nie tylko Ty się tak czujesz. Polacy w wielu sytuacjach unikają odmiany nazwisk, zwracając się do kogoś bezpośrednio. Chcąc zwrócić uwagę swojego sąsiada o nazwisku Mucha krzykniemy raczej np. “Halo, proszę Pana!”, zamiast “Halo, panie Mucho!”. 

Odmiana nazwisk w liczbie mnogiej

Jeśli masz siłę czytać dalej, to przeanalizujmy teraz odmianę nazwisk w liczbie mnogiej. Zacznijmy od odmiany prostego nazwiska w liczbie mnogiej przez wszystkie przypadki:

Mianownik (kto? co?) To są Państwo Kowalscy.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Państwa Kowalskich.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Państwu Kowalskim.

Biernik (kogo? co?). Widzę Państwa Kowalskich.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Państwem Kowalskimi.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Państwie Kowalskich.

Wołacz (o!) Szanowni Państwo Kowalscy!

Jak widzisz, w liczbie mnogiej również odmieniamy tego typu nazwiska jak przymiotniki, tylko w liczbie mnogiej (porównaj z odmianą przymiotnika męscy/męskich/męskim/męskimi).

Podobnie będzie wyglądać odmiana nazwisk w liczbie mnogiej dla Pań:

Mianownik (kto? co?) To są Panie Kowalskie.

Dopełniacz (kogo? czego?) Nie ma Pań Kowalskich.

Celownik (komu? czemu?) Daję prezent Paniom Kowalskim.

Biernik (kogo? co?). Widzę Panie Kowalskie.

Narzędnik (z kim z czym?) Witam się z Paniami Kowalskimi.

Miejscownik (o kim? o czym?) Rozmawiam o Paniach Kowalskich.

Wołacz (o!) Szanowne Panie Kowalskie!

Porównaj z odmianą przymiotnika w liczbie mnogiej, tym razem dla rodzaju żeńskiego: męskie/męskich/męskim/męskimi).

W praktyce bardzo rzadko odmieniamy nazwiska w liczbie mnogiej przez wszystkie przypadki. Dzieje się tak zapewne dlatego, że niektóre nazwiska ciężko lub niezręcznie byłoby odmienić według ustalonych reguł. 

Niektórzy mogą wręcz nie życzyć sobie odmiany swojego nazwiska. Na przykład nazwisko Baran ma dwie dozwolone formy w mianowniku. Możemy powiedzieć Szanowni Państwo Baran (i zachować tę formę dla wszystkich przypadków, np. Nie ma Państwa Baran), lub Szanowni Państwo Baranowie (nie ma Państwa Baranów).

Jednak są sytuacje, w których wypada użyć czyjegoś nazwiska, np. w oficjalnych zaproszeniach ślubnych. Para młoda często zaprasza inne pary na swój ślub i wtedy zakochanym może przydać się znajomość odmiany nazwisk w liczbie mnogiej.

Odmiana nazwisk na zaproszeniach ślubnych

A co jeśli para młoda boi się popełnić błędy w zaproszeniu? Wtedy z pomocą przychodzą dostępne w Internecie programy do odmiany nazwisk na zaproszeniach.

Wpisując dane nazwisko, np. omówione już wcześniej nazwisko Mucha, otrzymamy wersje zaproszenia z nazwiskiem w liczbie mnogiej, oraz w liczbie pojedynczej rodzaju męskiego i żeńskiego, np. 

Zapraszamy Szanownych Państwa Agatę i Damiana Muchów.

Zapraszamy Szanownego Pana Damiana Muchę.

Zapraszamy Szanowną Panią Agatę Muchę.

Jak widzisz, w zaproszeniach najbardziej przydaje nam się forma w dopełniaczu.

Jak sprawdzić czy nazwisko się odmienia?

A jak możemy sprawdzić, czy nazwisko się odmienia? Możemy skorzystać ze wspomnianych wyżej programów do odmiany nazwisk na zaproszeniach lub poszukać stron z odmianą imion i nazwisk.

Jakich nazwisk się nie odmienia?

A jakich nazwisk nie odmieniamy? Jak możesz zauważyć z powyższych informacji, nie odmieniamy nazwisk żeńskich, z wyjątkiem tych, które są zakończone na samogłoskę -a.

Grupa wyjątków jest więc ogromna, ponieważ w języku polskim wiele nazwisk żeńskich kończy się na tę literę (np. Kowalska, Domaradzka, Mucha, Czaja, Pawlikowska, Bachleda). 

Nie odmieniamy nazwisk żeńskich zakończonych na inną samogłoskę niż -a, np. na samogłoskę -o (Matejko), na samogłoskę -e (np. Linde), na samogłoskę -i (polskie nazwiska rzadko kończą się na tę samogłoskę), na samogłoskę -y (np. Borowy). Nie odmieniamy też nazwisk żeńskich zakończonych na spółgłoskę (np. Baran, Nowak, Kamysz).

Uff, omówiłam najważniejsze informacje na temat odmiany polskich nazwisk w języku polskim. Ponieważ temat jest obszerny, odmianę nazwisk zagranicznych opiszę w osobnym wpisie.