Blog

Każdy uczeń języka polskiego musi zmierzyć się z deklinacją rzeczowników i przymiotników, oraz koniugacją czasowników w języku polskim. Dzisiaj skupię się na deklinacji – czyli odmianie przez przypadki – rzeczownika. 

Czym są przypadki?

Przypadek to kategoria gramatyczna, która pozwala na zmianę form wyrazów (rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników i imiesłowów) w zależności od ich funkcji w zdaniu.

Dzięki temu możemy precyzyjnie wyrażać różne relacje między słowami w zdaniu, np. kto wykonuje czynność, do kogo coś należy, gdzie coś się znajduje, i tak dalej.

Ile jest przypadków w języku polskim?

W języku polskim mamy siedem przypadków. Jeśli uważasz, że to dużo, to pocieszę Cię, że w języku fińskim jest podobno aż 15 przypadków, a węgierskim ponad 20.

Odmiana przez przypadki z przykładami

Mianownik

Pierwszy przypadek to mianownik. Odpowiada na pytania kto? co? Np. kto to jest? Co to jest? To jest moja koleżanka. Jest to podstawowa forma rzeczownika.

Dopełniacz

Dopełniacz to drugi przypadek. Odpowiada na pytania kogo? czego? Np. kogo szukasz? Czego szukasz? Szukam mojej koleżanki. Często używany też w przeczeniach, np. kogo/czego nie lubisz? Nie lubię mojej koleżanki.

Dopełniacz określa też przynależność, np. Do kogo należy ten samochód? To jest samochód mojej koleżanki.

Celownik

Kolejny przypadek to celownik, który odpowiada na pytania komu? czemu? Np. komu się przyglądam? Przyglądam się mojej koleżance. Albo: komu dziękuję za prezent? Dziękuję za prezent mojej koleżance.

Biernik

Czwarty przypadek to biernik, który odpowiada na pytania kogo? co? Np. kogo widzę? Widzę moją koleżankę. Uczniowie języka polskiego często mylą biernik z dopełniaczem, i na odwrót.

Wyżej w omówieniu dopełniacza podałam przykład przeczenia (Nie lubię (kogo/czego?) mojej koleżanki). To samo zdanie w twierdzeniu zawiera biernik:

Kogo/co lubię? Lubię moją koleżankę.

Narzędnik

Przyszedł czas na narzędnik, który odpowiada na pytania z kim? z czym? Np. z kim jedziesz na wycieczkę? Na wycieczkę jadę z moją koleżanką. Narzędnik łączy się z przyimkami z, pod, nad.

Jak sama nazwa tego przypadku wskazuje, narzędnik określa też narzędzia. Np. czym wbijasz gwóźdź? Gwóźdź wbijam młotkiem. Albo: czym jedziesz na spotkanie? Na spotkanie jadę metrem.

Miejscownik

Z kolei miejscownik odpowiada na pytania o kim? o czym? Np. o kim myślę? Myślę o mojej koleżance. Uczniowie często mylą miejscownik z narzędnikiem.

Pamiętaj, że w przeciwieństwie do narzędnika, który może łączyć się z przyimkiem, ale nie musi, miejscownik zawsze łączy się z przyimkiem. Np. siedzę w (czym?) samochodzie, albo: leżę na (czym?) kanapie, lub: chodzę po (czym) chodniku.

Wołacz

Wołacz to ostatni przypadek i jest coraz rzadziej używany w języku polskim. Ten przypadek nie odpowiada na żadne pytanie. Używamy go kiedy chcemy zwrócić się do kogoś bezpośrednio, np. Hej, moja koleżanko! Albo: Dzień dobry, szanowny Panie Profesorze!

Przypadki w języku polskim – tabela do druku

Polecam Ci wydrukować sobie poniższą tabelkę.

Jakie są przypadki i pytania?

W skrócie, na jakie pytania odpowiadają poszczególne przypadki? 

• Mianownik (M.) nominativus – kto? co? (jest)
• Dopełniacz (D.) genetivus – kogo? czego? (nie ma)
• Celownik (C.) dativus – komu? czemu? (się przyglądam)
• Biernik (B.) accusativus – kogo? co? (widzę)
• Narzędnik (N.) instrumentalis – z kim? z czym? (idę)
• Miejscownik (Ms.) ablativus – o kim? o czym? (myślę)
• Wołacz (W.) vocativus – o!

Odmiana rzeczownika kolega (liczba pojedyncza)

• Mianownik – kolega
• Dopełniacz – kolegi
• Celownik – koledze
• Biernik – kolegę
• Narzędnik – z kolegą
• Miejscownik – o koledze
• Wołacz – kolego

Odmiana rzeczownika koledzy (liczba mnoga)

• Mianownik – koledzy
• Dopełniacz – kolegów
• Celownik – kolegom
• Biernik – kolegów
• Narzędnik – z kolegami
• Miejscownik – o kolegach
• Wołacz – koledzy

Jak zapamiętać kolejność przypadków – wierszyki

W Internecie krążą różne wierszyki, które mogą pomóc Ci w zapamiętaniu kolejności polskich przypadków. Możesz skorzystać z poniższych przykładów, lub spróbować wymyślić coś swojego:

• Mama Dała Córce Buty Na Małą Wycieczkę
• Mama Dała Cukierka, Bo Nie Miała Wafelka
• Mama Dała Córce Bułkę Nasmarowaną Masłem Wiejskim

Jak odmienić trudne rzeczowniki?

Czasami nawet Polacy mają problemy z odmianą niektórych rzeczowników. Trudność może sprawiać np. słowo pacha.

Jak odmienia się pacha?

Na szczęście w internecie istnieje wiele stron, które podają odmianę rzeczowników przez przypadki. Wystarczy więc wygooglować dany rzeczownik, np. “pacha odmiana przez przypadki”.

Jakie rzeczowniki nie odmieniają się przez przypadki?

Niektóre rzeczowniki mają taką samą formę we wszystkich przypadkach. Są to zwykle zapożyczenia z innych języków, np. taxi, kiwi, radio, czy kakao.

Mówimy np.:

• Zamawiam (co?) taxi.
• Jadę (czym?) taxi.
• Nie widzę (czego?) taxi.

Albo:

• Lubię pić (co?) gorące kakao przed snem.
• Nie lubię (czego?) gorzkiego kakao.
• Przyglądam się (czemu?) gotującemu kakao.

Pamiętaj, że przez przypadki odmieniają się również:

• przymiotniki (np. widzę przystojnego mężczyznę),
• imiesłowy przymiotnikowe (widzę przystojnego mężczyznę czytającego książkę),
• niektóre liczebniki (widzę przystojnego mężczyznę czytającego trzecią książkę),
• zaimki (widzę mojego przystojnego mężczyznę czytającego trzecią książkę). 😉