Imiesłowy łączą cechy przymiotników i przysłówków. W poprzednich wpisach omawiałam przymiotniki i przysłówki, więc polecam Ci zapoznanie się z nimi zanim przeczytasz wpis o imiesłowach.
- Co to jest przysłówek? Przykłady i stopniowanie przysłówków
- Stopniowanie przymiotników w języku polskim
Imiesłowy wzbogacają język, umożliwiając tworzenie zwięzłych i precyzyjnych wypowiedzi. Pozwalają łączyć wiele informacji w jednym zdaniu, bez konieczności budowania złożonych struktur. To szczególnie cenne w tekstach literackich, naukowych i publicystycznych, gdzie liczy się zarówno styl, jak i ekonomia słowa.
Uwaga: Znajomość imiesłowów jest konieczna dla osób zdających egzamin z języka polskiego na zaawansowanym poziomie.
Imiesłów – co to jest?
Imiesłów to forma czasownika pozbawiona cech osobowych, łącząca właściwości przymiotnika i przysłówka. Oznacza to, że opisuje czynność lub stan, ale nie wskazuje wykonawcy tej czynności.
Rodzaje imiesłowów
W języku polskim wyróżniamy dwie główne kategorie imiesłowów:
- Imiesłowy przymiotnikowe
- Imiesłowy przysłówkowe
Imiesłowy przymiotnikowe pełnią funkcję podobną do przymiotników — opisują rzeczowniki, dodając im cech i precyzji. Przykład:
„Czytająca dziewczyna” — imiesłów przymiotnikowy „czytająca” informuje nas, co robi dziewczyna. Łączy funkcję czasownika z rolą przymiotnika, tworząc zwięzły i obrazowy opis.
Imiesłowy przysłówkowe natomiast działają jak przysłówki — określają czasowniki, wskazując sposób, czas lub przyczynę działania. Przykład:
„Idąc do pracy, słuchał podcastu.” — imiesłów „idąc” mówi nam, co robił w trakcie słuchania. Umożliwia zwięzłe przekazanie dwóch czynności w jednym zdaniu, bez konieczności stosowania dodatkowych zdań podrzędnych.
Imiesłowy w języku polskim – tabela
Imiesłowy przymiotnikowe: tworzenie i zastosowanie
Przejdźmy do dokładniejszego omówienia imiesłowów przymiotnikowych. Wyróżniamy dwa typy imiesłowów przymiotnikowych:
- Imiesłowy przymiotnikowe czynne
- Imiesłowy przymiotnikowe bierne
Każdy z nich pełni odmienną funkcję i znajduje zastosowanie w różnych kontekstach.
Imiesłowy przymiotnikowe czynne
Imiesłowy przymiotnikowe czynne tworzy się od czasowników niedokonanych. Opisują one czynności trwające lub powtarzające się (np. śpiący, malująca, pracujące).
Charakteryzują się one końcówkami:
- -ący
- -ąca
- -ące
Przykłady: czytający, pisząca, śpiewające.
Pełnią funkcję określeń rzeczowników, dodając zdaniom dynamiki i szczegółowości. Zamiast mówić: „uczeń, który czyta książkę”, możemy powiedzieć: „czytający uczeń” – krócej, a równie jasno. Tego typu konstrukcje są szczególnie cenione w literaturze i tekstach naukowych, gdzie liczy się zwięzłość i precyzja.
Imiesłowy czynne to doskonałe narzędzie do skracania i urozmaicania wypowiedzi – warto je poznać bliżej.
Imiesłowy przymiotnikowe bierne
Imiesłowy przymiotnikowe bierne powstają z czasowników przechodnich – zarówno dokonanych, jak i niedokonanych. Wskazują na obiekt, który został poddany działaniu. Typowe zakończenia to:
- -ny, -na, -ne (np. zrobiony, napisana, zjedzone)
- -ty, -ta, -te (np. podarty, uszyta, wypite)
Podobnie jak formy czynne, również bierne opisują rzeczowniki, ale z innej perspektywy – wskazują, że coś zostało wykonane. Zamiast mówić: „ciasto, które zostało upieczone”, wystarczy: „upieczone ciasto”.
Imiesłowy bierne to skuteczny sposób na uproszczenie i uatrakcyjnienie wypowiedzi – warto z nich korzystać świadomie.
Odmiana imiesłowów przymiotnikowych przez przypadki, liczby i rodzaje
Podobnie jak klasyczne przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje. To właśnie ta cecha sprawia, że są tak elastyczne i łatwo dopasowują się do rzeczowników, które opisują.
Przykład odmiany:
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik (kto? co?) | czytająca dziewczyna | czytające dziewczyny |
| Dopełniacz (kogo? czego?) | czytającej dziewczyny | czytających dziewczyn |
| Celownik (komu? czemu?) | czytającej dziewczynie | czytającym dziewczynom |
| Biernik (kogo? co?) | czytającą dziewczynę | czytające dziewczyny |
| Narzędnik (z kim z czym?) | z czytającą dziewczyną | z czytającymi dziewczynami |
| Miejscownik (o kim? o czym?) | o czytającej dziewczynie | o czytających dziewczynach |
| Wołacz (o!) | czytająca dziewczyno | czytające dziewczyny |
Funkcje składniowe imiesłowów przymiotnikowych
Imiesłowy przymiotnikowe mogą pełnić w zdaniu różne funkcje składniowe, co czyni je niezwykle wszechstronnymi. Najczęściej występują jako:
- przydawki – określenia rzeczowników
- orzeczniki – w orzeczeniach imiennych
Przykłady użycia:
- „Zamknięte drzwi nie pozwalały wejść” – imiesłów jako przydawka.
- „Drzwi były zamknięte” – imiesłów jako orzecznik.
Czym różnią się imiesłowy przymiotnikowe od zwykłych przymiotników?
Choć imiesłowy przymiotnikowe i zwykłe przymiotniki mogą wyglądać podobnie, różnią się istotnie pod względem znaczenia i pochodzenia.
| Cecha | Imiesłów przymiotnikowy | Przymiotnik |
|---|---|---|
| Pochodzenie | Od czasownika | Samodzielna część mowy |
| Znaczenie | Opisuje cechę wynikającą z działania | Opisuje cechę stałą, niezależną od czynności |
| Przykład | czytający chłopiec (czyta teraz) | inteligentny chłopiec (stała cecha) |
Imiesłowy przysłówkowe: typy i użycie
Imiesłowy przysłówkowe to formy czasownika, które – w przeciwieństwie do form osobowych – nie odmieniają się przez osoby. Dzięki temu są niezwykle uniwersalne i sprawdzają się w wielu kontekstach stylistycznych i komunikacyjnych.
Wyróżniamy dwa podstawowe typy imiesłowów przysłówkowych:
- Imiesłowy przysłówkowe współczesne – opisujące czynność równoczesną z czynnością główną,
- Imiesłowy przysłówkowe uprzednie – wskazujące na czynność wcześniejszą względem innej.
Imiesłowy przysłówkowe współczesne
Imiesłowy przysłówkowe współczesne tworzy się od czasowników niedokonanych, czyli takich, które wyrażają czynności trwające lub powtarzające się. Ich charakterystyczną cechą jest końcówka -ąc.
Przykłady:
- czytając
- śpiewając
- pisząc
Pełnią one funkcję uzupełniającą wobec czasownika głównego, dodając zdaniu płynności i precyzji. Przykład użycia: „Idąc ulicą, rozmawiał przez telefon.” – obie czynności odbywają się jednocześnie. Taka konstrukcja pozwala skrócić wypowiedź bez utraty sensu, co jest szczególnie cenne w tekstach wymagających zwięzłości.
Imiesłowy przysłówkowe uprzednie
Imiesłowy przysłówkowe uprzednie tworzy się od czasowników dokonanych. Ich charakterystyczne zakończenia to -wszy lub -łszy.
Przykłady:
- zrobiwszy
- napisawszy
- zjadłszy
Formy te wskazują, że dana czynność została wykonana wcześniej niż ta opisana przez orzeczenie. Ich głównym zadaniem jest pokazanie kolejności zdarzeń. Przykład: „Zjadłszy obiad, poszedł na spacer.” – najpierw był obiad, potem spacer. Tego typu konstrukcje nie tylko precyzują przekaz, ale też dodają mu elegancji i literackiego charakteru.
Różnice między imiesłowem przysłówkowym a przysłówkiem
Choć na pierwszy rzut oka mogą wyglądać podobnie, imiesłowy przysłówkowe i przysłówki to zupełnie różne części mowy.
| Forma | Funkcja | Przykład |
|---|---|---|
| Imiesłów przysłówkowy | Opisuje czynność towarzyszącą lub wcześniejszą | „czytając książkę” |
| Przysłówek | Określa sposób, miejsce, czas lub przyczynę czynności | „czytał szybko” |
Imiesłowy przysłówkowe i zasada tożsamości podmiotów
Imiesłowy przysłówkowe to sprytne narzędzie, które pozwala zastąpić rozbudowane zdania podrzędne. Dzięki nim wypowiedź staje się bardziej zwięzła i elegancka. W polszczyźnie często korzystamy z imiesłowów przysłówkowych właśnie w tym celu – i to działa!
Jednak warunkiem poprawnego użycia jest zasada tożsamości podmiotów, czyli wymóg, by podmiot zdania głównego i imiesłowowego był ten sam. To klucz do przejrzystości i zrozumiałości wypowiedzi.
Przykład: „Czytając książkę, zrozumiałem jej przesłanie.” – zarówno czytanie, jak i rozumienie wykonuje ta sama osoba.
Typowe błędy z imiesłowami przysłówkowymi
Najczęstszy błąd to złamanie zasady tożsamości podmiotów. Może to prowadzić do nieporozumień, a czasem nawet do zabawnych niejasności.
Przykład błędu: „Idąc do sklepu, padał deszcz.” – nie wiadomo, kto szedł, a kto padał. Brak zgodności podmiotów zaburza sens zdania.
Aby uniknąć błędów:
- Upewnij się, że imiesłów odnosi się do tego samego podmiotu co orzeczenie,
- Sprawdź, czy jego użycie rzeczywiście upraszcza zdanie,
- Unikaj imiesłowów w zdaniach, gdzie mogą wprowadzać niejasność,
- Ćwicz analizę składniową – to pomaga w poprawnym stosowaniu imiesłowów.
Zasady pisowni „nie” z imiesłowami
Partykułę „nie” piszemy łącznie z imiesłowami przymiotnikowymi (np. nierozumiejący, nieczytany).
W przypadku imiesłowów przysłówkowym obowiązuje pisownia rozdzielna – „nie” piszemy osobno. (np. nie robiąc, nie słuchając, nie widząc, nie zrozumiawszy, nie sprawdziwszy).
Odpowiedniki imiesłowów w języku angielskim
W języku angielskim funkcję imiesłowów pełnią dwie formy:
- Present Participle – kończy się na -ing i służy do tworzenia czasów ciągłych, np. „is running” (biegnie). Może również pełnić funkcję przymiotnika, np. „a singing bird” (śpiewający ptak).
- Past Participle – zazwyczaj kończy się na -ed (lub ma formę nieregularną) i opisuje stan po zakończonej czynności, np. „broken window” (zbite okno), „written letter” (napisany list).
Imiesłowy w języku polskim – ćwiczenia
Pobierz ćwiczenia z odpowiedziami i sprawdź swoją znajomość imiesłowów w języku polskim!
