W poprzednich wpisach omawiałam odmianę rzeczownika w języku w polskim, to teraz przyszła pora na omówienie czasownika. Zanim omówię koniugację czasownika (jego odmianę przez osoby), chciałabym zwrócić ci uwagę na trzy tryby czasownika w języku polskim.
Trzy tryby czasownika w języku polskim
Tryb czasownika to kategoria gramatyczna, która wyraża nastawienie mówiącego do przekazywanych treści.
Dzięki odmianie czasownika przez tryby można formułować stwierdzenia (tryb oznajmujący), wydawać polecenia (tryb rozkazujący), a także wyrażać życzenia oraz przypuszczenia lub wątpliwości (tryb przypuszczający).
Tryb oznajmujący czasownika
Tryb oznajmujący (inaczej: tryb orzekający) czasownika służy do opisywania rzeczywistych działań i zdarzeń, które miały miejsce w przeszłości, dzieją się obecnie lub nastąpią w przyszłości. W tym celu wykorzystuje się odpowiednio czasy: przeszły, teraźniejszy lub przyszły.
Tryb oznajmujący czasownika – przykłady
Moi przyjaciele polecieli wczoraj na wakacje do Włoch.
Jadę dzisiaj na zakupy do galerii handlowej.
Adam upiecze jutro ciasto na urodziny żony.
Jak widzisz trybu oznajmującego używamy do opisu faktycznych czynności lub stanów. Możemy go jednak używać także do wyrażania naszych upodobań, poglądów i opinii, np.
Ta bluzka była zbyt pstrokata na oficjalną uroczystość.
Nie lubię owoców morza.
Wszystkie media w Polsce kłamią.
Na pewno zdasz jutrzejszy egzamin.
Tryb przypuszczający czasownika
Tryb przypuszczający (inaczej warunkowy), służy do wyrażania czynności lub stanów, które są nierealne lub mogą się wydarzyć tylko po spełnieniu określonych warunków. Tryb przypuszczający opisuje więc zdarzenia (mniej lub bardziej) prawdopodobne lub hipotetyczne.
Tryb przypuszczający czasownika – przykłady
Moi przyjaciele polecieliby wczoraj na wakacje do Włoch, gdyby nie spóźnili się na samolot.
Pojechałabym na zakupy do galerii handlowej, gdyby przestał padać śnieg.
Adam upiekłby jutro ciasto na urodziny żony, gdyby nie zapomniał kupić mąki.
Tryb przypuszczający – tworzenie
- Do formy 3. osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasownika (np. „polecieli”, „pojechała”, „upiekł”) dodaje się cząstkę -by.
- W 1. i 2. osobie dodaje się również końcówki osobowe: -m, -ś, -śmy, -ście.
- Końcówki te są ruchome – mogą występować zarówno przed czasownikiem, jak i po nim, choć najczęściej łączą się z czasownikiem w jedną całość.
Trybu przypuszczającego używamy także, aby wyrazić nasze prośby i życzenia w uprzejmy sposób, np.
Mógłbyś podać mi tamten długopis?
Mogliby Państwo mówić ciszej?
Kupilibyście mi tę gazetę?
Czasami trybu przypuszczającego możemy użyć, aby podzielić się radą, np.
Nie zwalniałabym się z tej pracy, gdybym była Tobą.
Porozmawiałabym z koleżankami i wyjaśniła całą sytuację.
Tryb rozkazujący czasownika
W przeciwieństwie do trybu przypuszczającego, tryb rozkazujący używany jest do wyrażania naszych życzeń lub żądań w bardziej bezpośredni sposób.
Tryb rozkazujący czasownika – przykłady
Upiecz ciasto dla swojej żony.
Pojedźmy razem na zakupy do galerii handlowej.
Tryb rozkazujący nadaje się także do wyrażania rad i wskazówek, np.
Kup tę sukienkę, świetnie na Tobie leży.
Na światłach skręćcie w prawo i jeźdzcie dalej prosto.
Trybu rozkazującego używamy też, gdy chcemy czegoś zakazać lub odradzić, np.
Nie lećmy do Włoch w tym roku, bo jest tam za gorąco.
Nie piecz ciasta w zbyt wysokiej temperaturze, bo się spali.
Nie rozmawiajcie podczas wykładu!
Tryb rozkazujący – tworzenie
Trybu rozkazującego używamy głównie dla:
- 2. osoby liczby pojedynczej (np. „upiecz”, „kup”)
- 2. osoby liczby mnogiej (np. „pojedźmy”, „lećmy”)
- 2. osoby liczby mnogiej (np. „skręćcie”, „rozmawiajcie”)
Aby utworzyć formę rozkazującą, najczęściej odcina się końcówkę bezokolicznika i dodaje odpowiednią końcówkę, np. dla czasowników kupić i rozmawiać:
- dla 2. osoby liczby pojedynczej: brak końcówki lub -j/-ij/-yj (np. „kup”, „rozmawiaj”)
- dla 1. osoby liczby mnogiej: -my (np. „kupmy, rozmawiajmy”)
- dla 2. osoby liczby mnogiej: -cie (np. „kupcie, rozmawiajcie”).
Dla innych osób (np. 3. osoby liczby pojedynczej i mnogiej, a także w oficjalnych zwrotach) używa się konstrukcji z partykułą „niech” (lub „niechaj”):
„Niech ona kupi”, „Niech Państwo rozmawiają”, „Niech oni idą”.
