Nieosobowe formy czasownika w języku polskim

Bezokoliczniki (np. robić, czytać, pić)
Imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe (np. robiąc, czytany, pijąca)
Formy łączące się z zaimkiem „się”, których używamy w czasie teraźniejszym (np. robi się, czyta się, pije się)
Formy zakończone na -no i -to, których używamy w czasie przeszłym (np. robiono, czytano, pito)
Formy bezosobowe w czasie przyszłym (np. zrobi się, będzie się czytać)

Bezokolicznik to podstawowa forma czasownika, którą znajdziemy w słowniku, a imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe omówiłam szczegółowo w jednym z poprzednich wpisów na blogu.

Dzisiaj skupię się więc na formach w czasie teraźniejszym (łączących się z zaimkiem „się”), formach w czasie przeszłym (zakończonych na -no i -to), oraz formach w czasie przyszłym. To zresztą właśnie te formy mamy najczęściej na myśli, kiedy mówimy o formach bezosobowych.

Formy bezosobowe z „się”, których używamy w czasie teraźniejszym

W konstrukcji:

Mówi się po polsku.
Dużo się o tym pisze.
W Polsce je się dużo chleba.

czasownik występuje w 3. osobie rodzaju nijakiego liczby pojedynczej, ale nie wskazuje konkretnej osoby wykonującej czynność.

Nie możemy zapytać:

Kto mówi? → nie wiadomo / nie jest to istotne.
Kto pisze? → nie wiadomo / nie jest to istotne.
Kto je? → nie wskazujemy wykonawcy.

Dlatego są to konstrukcje bezosobowe (impersonalne). W materiałach gramatycznych spotkamy również określenie nieosobowe formy czasownika.

Porównaj:

Forma osobowa	Forma bezosobowa
Ludzie mówią o tym.	Mówi się o tym.
Naukowcy badają ten problem.	Bada się ten problem.
Polacy jedzą dużo pieczywa.	W Polsce je się dużo pieczywa.
Oni często piszą o tym.	Często się o tym pisze.
Ludzie uważają, że to dobry pomysł.	Uważa się, że to dobry pomysł.

Najważniejsza różnica jest więc taka:

forma osobowa → wskazuje wykonawcę lub pozwala go określić

konstrukcja z „się” → wykonawca jest nieokreślony, nieistotny albo celowo pominięty.

Jak zbudować formę bezosobową w czasie teraźniejszym?

Schemat podstawowy jest bardzo prosty:

3. osoba rodzaju nijakiego liczby pojedynczej + się

mówi → mówi się
pisze → pisze się
robi → robi się

Kiedy używamy formy bezosobowej „czasownik + się”?

Kiedy nie wiemy, kto wykonuje czynność.

Mówi się, że firma ma problemy.
Pisze się o tym w gazetach.

Nie wiemy albo nie chcemy wskazać konkretnej osoby.

Kiedy wykonawca nie jest ważny.

Często interesuje nas sama czynność, a nie osoba, która ją wykonuje.

W Polsce czyta się dużo książek.

Nie chodzi o to, kto konkretnie czyta. Chodzi o ogólną charakterystykę sytuacji.

W tym mieście dobrze się żyje.

Nie wskazujemy konkretnych osób. Mówimy ogólnie o warunkach życia.

Kiedy mówimy o ogólnej zasadzie lub zwyczaju.

To bardzo częste zastosowanie.

W Polsce je się dużo ziemniaków.
W Hiszpanii późno je się kolację.
W Polsce często pije się herbatę.
W tym kraju dużo się podróżuje.

„Się” może oznaczać „ludzie / ogólnie”

Bardzo dobrym sposobem na zrozumienie tej konstrukcji jest wyobrażenie sobie niewidocznego, niesprecyzowanego wykonawcy:

Ludzie mówią, że…
↓
Mówi się, że…

Ludzie często o tym piszą.
↓
Często się o tym pisze.

Ludzie uważają, że…
↓
Uważa się, że…

Ludzie tak robią.
↓
Tak się robi.

Bardzo częsta konstrukcja: „uważa się, że…”

Forma bezosobowa jest często używana, aby opisać opinie panujące w grupie ludzi, np.:

Uważa się, że sport jest ważny dla zdrowia.

= Ludzie / eksperci / społeczeństwo / wiele osób uważa, że…

Konstrukcja bezosobowa brzmi bardziej ogólnie i neutralnie.

Czasowniki często występujące w formie bezosobowej:

uważa się, że…
mówi się, że…
sądzi się, że…
twierdzi się, że…
przypuszcza się, że…
zakłada się, że…
podkreśla się, że…
zauważa się, że…
wskazuje się, że…
przyjmuje się, że…

Na przykład:

Uważa się, że nauka języków obcych jest wartościowym zajęciem.

Często podkreśla się znaczenie edukacji.

W literaturze wskazuje się na kilka przyczyn tego zjawiska.

Takie konstrukcje są szczególnie typowe dla stylu naukowego i oficjalnego.

Forma bezosobowa z „się” a polecenia i instrukcje

Konstrukcja bezosobowa może służyć do przekazywania instrukcji:

Najpierw wybiera się odpowiedni program.

Następnie dodaje się wodę.

Na końcu miesza się wszystkie składniki.

Forma bezosobowa z „się” w języku naukowym i akademickim

Zamiast:

W tym artykule analizuję problem migracji.

można napisać:

W artykule analizuje się problem migracji.

Zamiast:

W tej pracy przedstawiam wyniki badań.

W pracy przedstawia się wyniki badań.

Zamiast:

W dalszej części omawiamy trzy argumenty.

W dalszej części omawia się trzy argumenty.

Ta konstrukcja pozwala usunąć autora z pierwszego planu i nadać wypowiedzi bardziej formalny, obiektywizujący charakter.

Formy bezosobowe zakończone na -no i -to, których używamy w czasie przeszłym

Porównaj:

Ludzie budowali ten dom przez dwa lata.
Budowano ten dom przez dwa lata.

W pierwszym zdaniu wiemy, kto wykonywał czynność — ludzie.

W drugim wykonawca jest nieokreślony, nieistotny albo celowo pominięty. Wiemy tylko, że ktoś budował dom.

Porównaj:

Teraźniejszość

W Polsce dużo się czyta.

Przeszłość

W Polsce dużo czytano.

Teraźniejszość

W tym sklepie sprzedaje się polskie produkty.

Przeszłość

W tym sklepie sprzedawano polskie produkty.

Formy bezosobowe w czasie przeszłym a aspekt czasownika

Formy bezosobowe mogą pochodzić zarówno od czasowników niedokonanych, jak i dokonanych.

Niedokonane

pracowano
budowano
czytano
pisano
oglądano
rozmawiano

Podkreślają czynność, jej trwanie, powtarzalność albo proces:

Przez kilka godzin pracowano nad projektem.

W XIX wieku często pisano listy.

Dokonane

zrobiono
napisano
przeczytano
zbudowano
kupiono
przygotowano

Podkreślają zakończenie lub rezultat:

Zbudowano nowy most.

Przygotowano kolację.

Kupiono wszystkie bilety.

Aspekt niedokonany vs dokonany — bardzo ważna różnica

Porównaj:

Budowano most przez dwa lata.

Informacja dotyczy procesu. Nie wiemy, czy most ostatecznie powstał.

Natomiast:

Zbudowano most w dwa lata.

oznacza, że czynność została zakończona — most został zbudowany.

Podobnie:

Pisano raport przez cały dzień.

vs.

Napisano raport w jeden dzień.

Pierwsze zdanie koncentruje się na procesie, drugie na rezultacie.

Bardzo częste zastosowanie: opisywanie zwyczajów i przekonań

Forma bezososobowa jest niezwykle częsta w tekstach historycznych i kulturowych.

W dawnych czasach wierzono w czarownice.

W średniowieczu często podróżowano konno.

Kiedyś pisano listy ręcznie.

Forma bezosobowa -no/-to w tekstach informacyjnych i akademickich

Forma -no/-to jest również bardzo charakterystyczna dla stylu formalnego:

Przeprowadzono badanie.

Przeanalizowano wyniki.

Porównano obie grupy.

Zebrano dane.

Następnie przedstawiono wyniki.

W badaniu wykorzystano trzy metody.

To szczególnie ważne dla osób uczących się polskiego na poziomie B2/C1, ponieważ konstrukcja pojawia się w:

artykułach naukowych,
raportach,
pracach pisemnych,
opisach badań,
tekstach historycznych,
tekstach prasowych.

Formy bezosobowe w czasie przyszłym

W czasie przyszłym konstrukcje bezosobowe z się mogą mieć dwie podstawowe postacie:

Czasownik dokonany: zrobi się, napisze się, kupi się

Schemat:

3. osoba liczby pojedynczej czasu przyszłego + się

Dotyczy czasowników dokonanych, które w czasie przyszłym mają formę prostą:

zrobić → zrobi się
napisać → napisze się
przeczytać → przeczyta się
kupić → kupi się
wybudować → wybuduje się

Przykłady:

Jutro zrobi się porządki.
W przyszłym roku wybuduje się nową szkołę.
Wieczorem napisze się raport.

Ta forma oznacza czynność dokonaną w przyszłości.

Czasownik niedokonany: będzie się robiło, będzie się pisało

Schemat:

będzie + się + forma zakończona na -ło

Dotyczy czasowników niedokonanych:

robić → będzie się robiło
pisać → będzie się pisało
czytać → będzie się czytało
pracować → będzie się pracowało
rozmawiać → będzie się rozmawiało

Przykłady:

Za 10 lat będzie się pracowało 4 godziny dziennie.
W przyszłym tygodniu będzie się omawiało ten temat.
Latem będzie się dużo podróżowało.

Ta konstrukcja oznacza czynność trwającą, powtarzającą się lub niedokonaną w przyszłości.

Porównanie aspektów czasownika w formie bezosobowej w czasie przyszłym

Czynność dokonana	Czynność niedokonana
Jutro zrobi się porządki.	Jutro będzie się robiło porządki.
Napisze się raport.	Będzie się pisało raport.
Przeczyta się książkę.	Będzie się czytało książkę.
Wybuduje się nowy budynek.	Będzie się budowało nowy budynek.

Dokonany → skupiamy się na zakończeniu czynności / efekcie.

Niedokonany → skupiamy się na przebiegu, trwaniu lub powtarzalności czynności.

Formy bezosobowe – tabela

Spójrz na tabelkę poniżej lub pobierz ją w formie PDF do druku.

Formy bezosobowe – tabela Pobierz

Formy bezosobowe a strona bierna

Czasami uczniowie języka polskiego mylą formy bezosobowe ze stroną bierną.

Forma nieosobowa nie wskazuje wykonawcy czynności. Mówimy o tym, co się wydarzyło / co się robi, ale nie podajemy, kto to robi.

W tej restauracji gotuje się tradycyjne potrawy. → nie wiemy, kto gotuje.
Wczoraj sprzedano wszystkie bilety. → nie informujemy, kto je sprzedał.
W Polsce często mówi się o tym problemie. → ważna jest sama czynność, a nie jej wykonawca.

W konstrukcjach robi się i robiono podmiot wykonujący czynność jest nieokreślony lub celowo pominięty.

Strona bierna pokazuje natomiast, że jakiś przedmiot/osoba jest odbiorcą czynności. Często możemy również wskazać wykonawcę za pomocą przez + biernik.

Obiad jest przygotowywany przez kucharza.
Bilety zostały sprzedane przez organizatora.
Problem został omówiony przez komisję.

Tutaj najważniejsze jest co lub kto podlega działaniu, np. obiad, bilety, problem.

Forma nieosobowa vs strona bierna – tabela

Forma nieosobowa	Strona bierna
Sprzedano wszystkie bilety.	Wszystkie bilety zostały sprzedane.
Nie wskazujemy wykonawcy.	Bilety są odbiorcą czynności.
Informujemy o zdarzeniu/czynności.	Podkreślamy obiekt, którego czynność dotyczy.
Ktoś sprzedał bilety.	Bilety ktoś sprzedał.