Blog

Witam Cię serdecznie w podcaście Swojski Język Polski. Regularne oswajanie się z językiem mówionym pozwoli Ci nauczyć się polskiego w sposób naturalny i automatyczny. Wkrótce sam będziesz mówił płynnie w języku polskim. Miłego słuchania!

Hej! Dzisiaj opowiem Ci o polskim święcie, które obchodzimy w okolicy 22. czerwca, czyli początku astronomicznego lata. Jest to noc świętojańska, znana także jako noc Kupały. Po angielsku znana jako Midsummer’s night.

Jeśli odcinek Ci się spodoba, to polecam Ci przesłuchanie także marcowego odcinka podcastu, w którym opowiadałam o tym, jak Polacy świętują początek wiosny.

Przypominam, że transkrypcję odcinka znajdziesz jak zawsze na stronie swojskijezykpolski.com.

Na tej samej stronie możesz też nabyć mój nowy e-book z ćwiczeniami do podcastu, dzięki któremu przypomnisz sobie i utrwalisz słownictwo z ponad 40 odcinków podcastu.

A teraz zaczynamy.

Kiedy jest noc świętojańska?

Noc świętojańską (inaczej noc Kupały lub sobótkę) obchodzimy z okazji przesilenia letniego. Przesilenie letnie uznawane jest za astronomiczny początek lata. Data tego zjawiska nie jest stała, ale na półkuli północnej przypada zazwyczaj między 21 a 22 czerwca. W tym czasie następuje maksymalne wychylenie osi obrotu Ziemi w kierunku Słońca, a na półkuli północnej mamy najdłuższy dzień w roku. 

Noc świętojańska (czyli noc świętego Jana Chrzciciela) to jedno z najstarszych świąt słowiańskich. Na początku było to pogańskie święto, znane pod nazwą noc Kupały. Z czasem zostało schrystianizowane, czyli włączone do obrzędów religii chrześcijańskiej i nadano mu nazwę noc świętojańska.

Co ciekawe, dawniej noc Kupały i noc świętojańska były traktowane jako dwa różne święta: noc Kupały była obchodzona z 21 na 22 czerwca, a noc świętojańska kilka dni później, z nocy na 23 i 24 czerwca, który wśród chrześcijan jest znany jako dzień św. Jana. Obecnie często traktujemy noc Kupały i noc świętojańską jako jedno święto, a tych nazw używamy wymiennie.

Ok, wiesz już, że nazwa noc świętojańska pochodzi od świętego Jana, a skąd mamy nazwę noc Kupały? Tak naprawdę do końca nie wiadomo.  Niektórzy wierzą, że pochodzi od słowiańskiego bóstwa Kupały, jednak współcześni badacze mitologii słowiańskiej nie potwierdzają istnienia takiego bóstwa. Innym słowo “kupała” kojarzy się z kąpielą.

Noc Kupały – obrzędy słowiańskie

Ze względu na historię tego święta, zwyczaje obchodzone podczas nocy świętojańskiej opierają się przede wszystkim na tradycjach pogańskich, a nie na obrzędach religijnych. Zwyczaje związane z nocą świętojańską, znaną wcześniej jako noc Kupały, miały przynosić zdrowie, pomyślność i obfitość plonów. Czczono wtedy żywioły ognia i wody. 

Dawniej wierzono, że noc świętojańska to czas magiczny, spełniający wróżby, najczęściej te związane z miłością. 

Tańce i skoki przez ogniska

Przy zbiornikach wodnych, np. rzekach czy jeziorach rozpalano ogniska, wokół których tańczono, wierząc, że rytuały te chronią przed chorobami i złymi duchami. Ogniska te nazywano sobótkami. Stąd pochodzi kolejna nazwa tego święta. A skąd wzięła się nazwa sobótka? Sobótką nazywano świętą górę Słowian leżącą w Masywie Gór Ślęży koło Wrocławia.

Po rozpaleniu sobótek, chłopcy i dziewczęta brali udział w różnych obrzędach, które miały wróżyć im przyszłość w sprawach sercowych. Np. zakochane pary trzymały się za ręce i skakały przez ogniska, a udane skoki wróżyły im udany związek.

Puszczanie wianków na wodzie

Kolejny obrzęd był praktykowany przez dziewczęta. Chodzi o puszczanie wianków na wodzie. Wianki wykonywano z polnych kwiatów i ziół. Kwiatowe kompozycje układano na specjalnych stelażach z desek, które pozwalały na umieszczenie wewnątrz świeczki.

Ponieważ cała ceremonia odbywała się nocą, istotne było, aby wianki unoszące się na wodzie były dobrze widoczne i dało się obserwować ich drogę. A co wynikało z obserwacji wianka puszczonego na wodzie?

Jeśli wianek szybko unosił się z nurtem lub został wyłowiony przez ukochanego, wróżyło to wielką miłość, rychły ślub i długie, szczęśliwe życie. Gdy jednak zatrzymał się wśród wodorostów lub zaplątał w nadbrzeżne zarośla, oznaczało to, że dziewczyna przez co najmniej rok pozostanie panną.

Najbardziej niepomyślny znak stanowiło zgaśnięcie świecy lub zatonięcie wianka – nieszczęsnej dziewczynie wróżono wtedy staropanieństwo, samotne macierzyństwo, a nawet przedwczesną śmierć.

Kąpiel w noc świętojańską

Dawniej wierzono, że nie należy zażywać kąpieli przed dniem św. Jana Chrzciciela. Przekonanie to wynikało z obawy przed wodnymi demonami, które przed świętem miały być szczególnie aktywne i stanowić zagrożenie dla ludzi.

Dopiero po jego nadejściu można było bezpiecznie wchodzić do wody, ponieważ wierzono, że od tego momentu staje się ona ochrzczona.

Magiczne zioła w noc Kupały

Kolejnym rytuałem w noc Kupały było zbieranie ziół i innych roślin, które nabywały magicznych mocy. Np. tymianek miał oczyszczać organizm i uzdrawiać ciało, a leszczyna pomagała odzyskać równowagę po trudnych związkach. Niektóre rośliny używano też we wróżbach.

Na przykład w trakcie zrywania rumianku można było zadać pytanie, na przykład: czy w przyszłym roku spotka mnie szczęśliwa miłość? Jeśli zerwana roślina pozostała świeża do następnego dnia, oznaczało to odpowiedź twierdzącą, czyli osoba mogła liczyć na szczęśliwą miłość. Natomiast jeśli rumianek na drugi dzień był już zwiędły, to osoba nie miała co liczyć na szczęście w miłości.

Kwiat paproci w sobótkową noc

Być może kojarzysz z literatury symbol nocy Kupały, a jest nim kwiat paproci. Według słowiańskich wierzeń kwiat paproci zakwita o północy przed dniem św. Jana, czyli w nocy z 23 na 24 czerwca. Kwitnący kwiat paproci miał bić niezwykłym blaskiem i być drogowskazem do ukrytego skarbu. Znalazcę tej rośliny czekało szczęście i bogactwo. Problem polegał na tym, że kwiat paproci kwitł tylko na chwilę, więc jego znalezienie graniczyło z cudem.

Zacytuję Ci teraz początek bajki o kwiecie paproci napisanej przez znanego polskiego pisarza XIX wieku, Józefa Ignacego Kraszewskiego:

Od wieków wiecznych wszystkim wiadomo, a szczególniej starym babusiom, które o tem szeroko a dużo opowiadają wieczorem przy kominie, gdy się na nim drewka jasno palą i wesoło potrzaskują, że nocą św. Jana, która najkrótszą jest w całym roku, kwitnie paproć, a kto jej kwiatuszek znajdzie, urwie i schowa, ten wielkie na ziemi szczęście mieć będzie.

Bieda zaś cała z tego, że noc ta jest tylko jedna w roku a taka niezmiernie krótka, i paproć w każdym lesie tylko jedna zakwita, a to w takim zakątku, tak ukryta, że nadzwyczajnego trzeba szczęścia aby na nią trafić.

Ci co się na tych cudowiskach znają, mówią jeszcze i to, że droga do kwiatu bardzo jest trudna i niebezpieczna, że tam różne strachy przeszkadzają, bronią, niedopuszczają i nadzwyczajnej odwagi potrzeba, aby zdobyć ten kwiat.

Dalej jeszcze powiadają, że samego kwiatka w początku rozeznać trudno, bo się wydaje maleńki, brzydki, niepozorny, a dopiero urwany przemienia się w cudownej piękności i jasności kielich.

Że to tak bardzo trudno dojść do tego kwiatuszka, i ułapić go, że mało kto go oglądał, a starzy ludzie wiedzą o nim tylko z posłuchów, więc każdy rozpowiada inaczej i swojego coś dorzuca.

Ale to przecież pewna, że nocą świętojańską on kwitnie, krótko, póki kury nie zapieją, a kto go zerwie, ten już będzie miał co zechce.

Kwiat Paproci, autor: Józef Ignacy Kraszewski 

Z kolei polski poeta Jan Kochanowski napisał Pieśń świętojańską o Sobótce, czyli cykl dwunastu pieśni, w których przedstawiona jest sielankowa wizja życia na wsi. 

Cytuję fragment:

Wsi spokojna, wsi wesoła,

Który głos twej chwale zdoła?

Kto twe wczasy, kto pożytki

Może wspomnieć za raz wszytki? 

Człowiek w twej pieczy uczciwie

Bez wszelakiej lichwy żywie;

Pobożne jego staranie

I bezpieczne nabywanie.

“Człowiek w twej pieczy”, czyli człowiek pod twoją opieką, a lichwa to nielegalny proceder udzielania pożyczek na zbyt wysoki procent. A więc według utworu wieś sprawuje dobrą opiekę nad człowiekiem i można tutaj żyć uczciwie i w dobrobycie.

W utworze jest też oczywiście nawiązanie do nocy świętojańskiej. Cytuję kolejny fragment:

Siostry, ogień napalono

I placu nam postąpiono;

Czemu sobie rąk nie damy,

A społem nie zaśpiewamy?

Piękna nocy, życz pogody,

Broń wiatrów i nagłej wody.

Dziś przyszedł czas, że na dworze

Mamy czekać ranej zorze.

Tak to matki nam podały,

Samy także z drugich miały,

Że na dzień świętego Jana

Zawżdy Sobótka palana.

Dzieci, rady mej słuchajcie,

Ojcowski rząd zachowajcie:

Święto niechaj świętem będzie,

Tak bywało przedtym wszędzie.

Święta przedtym ludzie czcili,

A przedsię wszytko zrobili;

A ziemia hojnie rodziła,

Bo pobożność Bogu miła.

Noc świętojańska – obraz polskiego malarza

Nie tylko w literaturze znajdziemy nawiązania do nocy świętojańskiej. Polski malarz Henryk Siemiradzki namalował obraz zatytułowany “Noc Kupały”.  Obraz przedstawia młode kobiety i mężczyzn wokół ogniska. Jest wieczór lub noc, na niebie lśni księżyc i odbija się w tafli wody, najprawdopodobniej rzeki. Kobiety są ubrane w białe bluzki i długie spódnice, a na głowach mają wianki. Jedna z kobiet przy ognisku ma przednią nogę zgiętą w kolanie, a tylną uniesioną jakby szykowała się do skoku przez ogień. Za nią widać parę zakochanych pogrążonych w rozmowie.

Noc świętojanska – jak obchodzimy ją obecnie w Polsce?

A jak współcześnie obchodzimy noc świętojańską? Z nadejściem lata w Polsce każda okazja jest dobra, aby spędzać czas na świeżym powietrzu, dlatego chętnie podtrzymujemy tradycje tego słowiańskiego święta. 

Np. w stolicy Polski, Warszawie co roku organizujemy Wianki nad Wisłą. Jak podaje strona Urzędu Miasta, Wianki nad Wisłą to jedna z największych imprez plenerowych w Warszawie organizowana od prawie 30 lat. 

Wianki nad Wisłą to ogromne, plenerowe przedsięwzięcie, które na jeden dzień zmienia Warszawę w tradycyjną, słowiańską osadę, a jej mieszkańcy kultywują dawne obrzędy, puszczają wianki na Wiśle i smakują pradawne specjały.

Z kolei na stronie Stołecznej Estrady, czyli organizatora Wianków nad Wisłą, możemy zapoznać się z dokładnym harmonogramem tego wydarzenia. Możemy przeczytać w nim o planowanym jak co roku pikniku świętojańskim, warsztatach plecenia wianków, pokazach tańca i śpiewu w wykonaniu zespołów ludowych, a także koncertach w wykonaniu polskich gwiazd.

Na końcu przyznam, że osobiście nie lubię tłumów, więc unikam takich wydarzeń. Kiedyś w dzień Wianków nad Wisłą byłam akurat na Starym Mieście i wszędzie była masa ludzi, więc szybko się stamtąd ewakuowałam.

W transkrypcji odcinka podlinkuję do wideo, które pokazuje jak wygląda uroczyste puszczanie wianków w stolicy. Na wideo widać, że zamiast wielu wianków na wodę puszczany jest jeden duży uroczysty wieniec.

Myślę, że jest to bardzo dobra decyzja organizatorów, bo gdyby każdy, kto chce puszczał swój wianek na Wiśle, to cała rzeka byłaby zaśmiecona. Podobnie jak w przypadku topienia Marzanny, o czym mówiłam w marcowym odcinku podcastu.

To wszystko, co przygotowałam na dzisiaj. Daj znać w komentarzu, czy macie podobne święto w Twoim kraju. Wiem, że noc świętojańska nie jest jedynie polskim świętem, a różne kraje, nie tylko słowiańskie mają swoje wersje obchodów przesilenia letniego.

Zostaw komentarz pod transkrypcją odcinka na swojskijezykpolski.com lub pod postem na Facebooku, YouTubie lub Instagramie.

Ponownie zapraszam Cię też na moje indywidualne lekcje z języka polskiego, w tym lekcje przygotowujące do egzaminu.

To wszystko na dzisiaj. Trzymaj się ciepło i do usłyszenia!

Podobał Ci się ten odcinek? W podziękowaniu możesz wesprzeć mnie finansowo na Patronite!

Sprawdź cennik lekcji i zapisz się na lekcje online z języka polskiego ze mną, autorką podcastu.

Polecane

Odmiana nazwiska „Czaja” i innych polskich nazwisk

Zwroty grzecznościowe w języku polskim

Język polski dla Ukraińców

Przykładowe CV po polsku

Halloween w Polsce